Antiratni pokret u Crnoj Gori 1991/1992

Dvije godine nakon AB revolucije i dolaska „mladih i lijepih“ na čelo Crne Gore, dotadašnji sistem se okrenuo za 180 stepeni. Što se 1988.godine činilo nemogućim, to se desilo brzinom kojom je svijet ostao šokiran. Pao je Berlinski zid i sa njim gvozdena zavjesa. Širom nekadašnjeg Varšavskog pakta održavaju se višepartijski izbori. Litvanija je, u martu 1990.godine, proglasila nezavisnost čime je počeo raspad Sovjetskog Saveza. Poslije četiri decenije postojanja dvije njemačke države, došlo je do njihovog ujedinjenja u oktobru 1990. godine

Krupne stvari se dešavaju i u Jugoslaviji. Savez komunista Jugoslavije (SKJ) prestaje da postoji nakon XIV vanrednog kongresa januara 1990. godine. Tokom ljeta sa tzv. „Balvan revolucijom“ počinju i prvi sukobi između Srba i Hrvata u Krajini. U republikama se tokom cijele 1990. godine organizuju višestranački izbori. Na njima, osim u Srbiji i Crnoj Gori, pobjeđuju partije sa nacionalnim predznakom. Izbori u Crnoj Gori se organizuju u decembru te godine (isti dan kada su bili i u Srbiji) i kao apsolutni pobjednik izlazi Savez komunista Crne Gore. U opoziciji ostaju prodemokratski Savez reforsmkih snaga Jugoslavije, prosrpska Narodna stranka i manjinske partije. »

Evropa na raskršću

Evropski projekat gotovo je sigurno najkomplikovaniji i najambiciozniji politički projekat ikada zamišljen, a koji je fazno implementiran od 50-tih godina prošlog vijeka. Vjerovatno je i pretjerano ambiciozno sa moje strane pokušati da njegovu važnost za evropski kontinent svedem na nekoliko paragrafa i objasnim u jednoj kolumni.

No, krenuću od pretpostavke da se evropski projekat u ovom trenutku svog razvoja nalazi na svojevrsnom raskršću. Ako kažem da se evropski projekat nalazi na raskšću, nameću se makar dva pitanja koja će usmjeriti dalji tok ove kolumne. Prvo pitanje na koje moram dati odgovor jeste – kako smo došli do Evrope na raskršću? Drugo, šta zapravo znači da se Evropa nalazi na raskršću?

Krenimo u odgovor na prvo pitanje. Započet 50-tih godina prošlog vijeka osnivanjem Evropske zajednice za ugalj i čelik (EZUČ), kao ideju vodilju imao je trajno rješavanje sigurnosnih problema na evropskom kontinentu i izgradnju dugotrajnog mira. Nastajući u sličnom vremenskom razdoblju kao i neke druge organizacije sličnih proklamovanih ciljeva, evropski projekat se fokusirao na drugačije aspekte bezbjednosnih izazova. EZUČ nije nastao kao klasičan vojno odbrambeni savez, poput Briselskog pakta a kasnije NATO-a, niti je njegova organizacija podsjećala na sisteme kolektivne bezbjednosti zamišljene kroz Društvo naroda, odnosn kasnije kroz Ujedinjenje nacije. Naprotiv, rješenje bezbjednosih izazova osnivači EZUČ-a vidjeli su u intenziviranju ekonomske saradnje, specifično u onim industrijama neophodnim za proizvodnju naoružanja – industrijama uglja i čelika. »

Žudnja za Evropom

Umjetnička produkcija u savremenosti djeluje u kontekstu mutikulturnih i transnacionalnih identiteta sa potencijalnošću da ponudi odgovor na reprezentaciju različitih individualnih i kolektivnih pozicija. Nekadašnja pozicija dominantno nacionalnih okvira kulture i umjetničke produkcije određene nacionalnim predznakom ulazila je u dijalog sa drugima, kao forma reprezentacije, kulturne diplomatije i politike prestiža. Funkcionisanje evropskih nacionalnih kultura i samih kulturnih politika, kako se bližila 1992. godina, i posebno nakon ruženja Berlinskog zida transformisana je logikom umrežavanja, partnerstava i koprodukcija u funkciji kreiranja evropskog kulturnog identiteta.

Nacionalne kulture postajale su tako sve više evropske, ne samo u svojoj idejnosti i pripadništvu civilizacijskom krugu kroz mnoštvo umjetnika i djela koja staju u arhiv onoga što nesporno zovemo evropskom kulturom, već i u proklamovanom cilju ujedinjene Evrope nastale na ruševinama njene podijeljenosti, različitih nacionalizama, totalitarizama, iskustvu holokausta i mnoštvu traumatizovanih tačaka njene istorije. Slogan ili načelo Jedinstveni u različitosti, svoje najučinkovitije mjesto pronašao je upravo u kulturi, kako u domenu stvaralaštva, tako i u domenu kulturne baštine. Evropska priča u kulturi ili osvajanje Evrope kroz kulturu postalo je političko načelo principa zajedničkog rada, poziv na zajedničko promišljanje stvarnosti i stvaranja imaginarnih narativa u različitim poljima umjetnosti i kulture. Sasvim konkretno recimo kroz fond i mrežu Savjeta Evrope Euroimages i evropski film koji ne isključuje nacionalne kinematografije, ali ih redefiniše u pravcu kreiranja nespornih zajedničkih vrijednosti, kako u produkciji, tako i u distribuciji filma. »

Čekanje u mjestu

Kad evropski zvaničnik nakon dvije i po decenije priče o pridruživanju i jedinstvu opet zapodjene priču o pridruživanju i jedinstvu nešto se u slušaocu otkine i on pomisli na raspad, na odumiranje i neumitni protok vremena.

Jer, predugo traje priča da bi bila uvjerljiva – postoji, da prostite, životni vijek generacije unutar koje bi bilo poželjno da smjestiš svoju političku agendu i privedeš je razumnom kraju. Ako ti plan probije petoljetku, nije problem, ako se protegneš na dekadu, može da bude opravdano, pa čak i korisno – ali ako već dvadeset pet godina uporno tapkaš u jednom istom dubku, ako se protegneš u dva milenijuma i svojim političkim marketingom obujmiš kvarat stoljeća, onda budi spreman da ti ljudi više ne vjeruju, a da priča o jedinstvu i pridruživanju pokreće mračne fantazije o raspadu, kraju i parolaškom ukrivanju prave prirode stvari.

Solidnost parola i vedrih slogana balkanski je lokalac odavno isprobao na primjeru stare Jugoslavije, koja je kao besprekorna mašina za proizvodnju političkog metajezika zanijemila na prvi plotun i nestala u strašnoj artikulaciji svojih suprotnosti. Niko više nije vjerovao u distihe o bratstvu, samoupravljanju i nesvrstanosti, jer politički je jezik bio sasvim pohaban od upotrebe, prestao da bude brana nacionalnoj podsvijesti koja je spremala pokolj. Evropski politički jezik na Balkanu doživio je sličnu sudbinu, „istrošio se vremenom“ i prestao da bude obavezno štivo vjernika. Taj jezik srećom ne pokreće pokolje, ali ni nova značenja – otaljava svoju funkciju koju je usput zaboravio. »

Bolesni od prošlosti – evropsko pomirenje

Vili Brant, jedna od najznačajnijih ličnosti savremene Evrope, nakon čuvenog poklonjenja žrtvama njemačkog nacizma u varšavskom getu, objašnjavao je, da je učinio jedinu moguću stvar koju čovjek treba da uradi kada se suoči sa stravičnim zločinima počinjenim u njegovo i ime njegove nacije. Tvrdio je da su riječi u takvom trenutku suvišne i da ne mogu ništa objasniti u takvoj vrsti suočavanja. Zbog toga je i slika na kojoj njemački kancelar pada na koljena i traži oprost, postala simbol posljeratnog pomirenja u Evropi, a poruke Branta najbolji putokaz kako treba da izgleda suštinsko suočavanje sa prošlošću.

Veličinu i značaj ovog čina dodatno osnažuje činjenica da u trenutku, u kojem Brant na koljenima traži oprost za zločine počinjene u ime njegovog naroda, više od polovine Njemaca smatra da je takav način izvinjenja nepotreban i štetan. Njemački kancelar nije kalkulisao, hrabro i bez zadrške se poklonio žrtvama, ali je tim činom istovremeno i otvorio prostor da Njemačka postane lider savremene Evrope, i da neprijatelje koje je imala na svojim granicama, zamijeni saveznicima sa kojima će graditi novu Evropu. »