Bez snimaka napravljenih upotrebom drona mala je vjerovatnoća da će danas proći ijedna značajnija proslava. Neizostavni postaju čak i za dobro organizovano druženje, izlet, putovanje, a sve češće je dron igračka poklon mladima. Potrošački dronovi, međutim, zahvaljujući sposobnostima da lete na malim visinama, gotovo nečujni i opremljeni kamerama, postaju veliki izazov za zaštitu privatnosti.
Provjerili smo koliko su crnogorske institucije spremne da na taj izazov odgovore i koje opcije na raspolaganju imaju građani, koji vjeruju da su nezakonitom upotrebom bespilotne letjelice uznemiravani, praćeni ili da su snimani, oni, njihova djeca ili njihova imovina. Zaključak do kojeg smo došli je da nijedna nadležna institucija sa narušavanjem privatnosti ovog tipa ne može na kraj izaći sama, te da će policija, voljno ili ne, morati da se odazove kada dobiju prijavu da, recimo, nečiji dron snima dvorište običnog građanina i djecu, koja se na privatnom posjedu igraju. Vještak za elektroniku, telekomunikacije i vazduhoplovstvo Predrag Boljević to pojašnjava rečenicom – “Mora postojati kohezija djelovanja između Agencije za civilno vazduhoplovstvo, koja se bavi nadzorom saobraćaja u vazduhoplovstvu. Moramo biti aktivni i sa propisima i nadzorom od strane Agencije za zaštitu ličnih podataka. I, naravno, mora se uključiti policija. Policija mora biti tehnički i kadrovski opremljena da nas zaštiti od te zloupotrebe”.
Obavezna registracija
Registracija operatora dronova prvi je korak u poštovanju propisa i pravila, kažu iz Agencije za civilno vazduhoplovstvo. Online je, jednostavna i besplatna. Obavezu registracije imaju svi operatori bespilotnih vazduhoplova mase 250 grama i veće, kao manje mase, ukoliko su opremljeni senzorima za prikupljanje ličnih podataka, što je slučaj kod gotovo svih savremenih dronova. No, iako je registracija obavezna, tokom istraživanja otkrivamo da je jedan od pet aktivnih korisnika drona, sa kojima smo razgovarali, to i učinio, uprkos propisanim visokim kaznama.
“Od primjene novih pravila EU u julu 2024. godine do danas imamo blizu 550 registrovanih UAS operatora, od čega 95% čine građani Crne Gore”, saopštili su nam iz ACV, dodajući da su prije primjene novih pravila, 90% registrovanih činili stranci, koji sada nemaju obavezu registracije i u Crnoj Gori. Informativno – edukativnim sadržajem, kao i kaznenom politikom, Agencija, kako kažu, utiče da se povećava broj registrovanih, a primjetan je, naglašavaju, značajan rast u registraciji koju obavljaju građani Crne Gore.
Kazne i do 20 hiljada eura
Agencija u kontinuitetu izriče novčane kazne za kršenje Zakona o vazdušnom saobraćaju.
U periodu od šest mjeseci, kako navode, oko 20 pilota i operatora bespilotnih vazduhoplova kažnjeno je zbog neregistrovanja ili nekog drugog prekršaja: “Najčešći prekršaji odnose se na letenje iznad skupova ljudi koje nije dozvoljeno bez posebnog odobrenja Agencije, neregistrovanje operatora bespilotnih vazduhoplova, letenje u blizini međunarodnih aerodroma Podgorica i Tivat, posebno u krugu 4 km od poletno – sletne staze”.
Zakonom o vazdušnom saobraćaju, ukoliko operator nije registrovan ili piloti nijesu odgovarajuće osposobljeni, novčane kazne iznose od 500 do 2.000 eura. Kazne za kršenje propisa, kako dodatno ističe ACV, su i do 20.000 eura.
Narušavanje privatnosti
Nadzor nad operacijama dronova, Agencija za civilno vazduhoplovstvo sprovodi, međutim, samo u domenu vazduhoplovnih propisa. Agenciji bi se građani mogli obratiti ukoliko dron leti prenisko iznad osoba ili posjeda i ukoliko se na jednom mjestu dugo zadržava.
“Pilot bespilotnog vazduhoplova, čija je masa na polijetanju manja od 500 grama, ne smije da prelijeće skupove ljudi, a treba da let planira na način da ne prelijeće osobe koje nijesu uključene u operaciju (tzv. neuključena lica). U slučaju da dođe do neočekivanog prelijetanja iznad pojedinaca, pilot drona dužan je da na minimum smanji vrijeme preleta iznad njih. Pilot drona, mase manje od 2 kilograma, treba da izvodi operacije tako da održava minimalnu horizontalnu udaljenosti od 50 metara od ljudi”, navodi se na sajtu ACV.
Izvor: EASA
Pravilnik je jasan – operatori i piloti dronova prilikom obavljanja operacija moraju voditi računa o zaštiti privatnosti i poštovati Zakon o zaštiti podataka o ličnosti, naglašava ACV.
Kome se obratiti?
U slučaju sumnje na narušavanje privatnosti, osim prijavljivanja Upravi policije, nadležna je Agencija za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama, ističe ACV.
“Nadzor na terenu vrši i Uprava policije, što je konkretno važno sa aspekta detektovanja, identifikacije lica i blagovremene reakcije ka ACV, upravo radi zajedničkog efikasnijeg suzbijanja nezakonite upotrebe dronova. Ukazujemo da je nedavno unaprijeđen i Sporazumom o saradnji između Agencije i Uprave policije. Sporazumom je, između ostalog, predviđena pravovremena razmjena informacija i podataka između institucija u cilju unapređenja kontrolnog mehanizma, zaštite građana i njihove imovine, te zajedničko djelovanje na prevenciji, otkrivanju i sprečavanju prekršaja i krivičnih djela”, ističe Agencija.
Policija “nenadležna”
Obratili smo se i Upravi policije, gdje nailazimo na institucionalni zid. Odgovore na pitanja ne dobijamo, već samo nezvanična pojašnjenja da za temu kojom se bavimo nijesu nadležni.
Između ostalog smo pitali da li dobijaju prijave o nezakonitoj upotrebi dronova, te kako njihovi službenici utvrđuju identitet operatora drona. Zanimalo nas je sa kojim se izazovima najčešće susrijeću u takvim slučajevima, koje su mogućnosti građana ukoliko primijete da dron neovlašćeno snima njihov privatni posjed ili članove njihove porodice, odnosno šta im savjetuju da učine u takvim situacijama. Pitali smo i da li je u dosadašnjoj praksi zabilježen slučaj da je dron korišćen za pripremu izvršenja krivičnog djela, odnosno za ugrožavanje bezbjednosti građana.
AZLPI: Izuzimanje snimaka je od posebnog značaja
Agencija za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama u odgovoru na naša pitanja naglašava da je u kontekstu zaštite ličnih podataka od posebnog značaja da se snimanje posredstvom drona vrši na način kojim se, ukoliko ne postoji poseban zakonski osnov, onemogućava da se na snimku prepoznaju lica odnosno utvrdi identitet neke osobe, koja prethodno nije dala saglasnost da bude snimana na taj način, a naročito ukoliko se ti snimci javno objavljuju.
“AZLPSPI po zahtjevu pojedinca koji smatra da mu je povrijeđeno pravo na zaštitu ličnih podataka obradom istih posredstvom drona ili po zaprimljenoj inicijativi za vršenje nadzora istu će dostaviti po službenoj dužnosti ACV radi postupanja u okviru ovlašćenja propisanih Zakonom o vazdušnom saobraćaju. Od posebnog je značaja da se u postupku nadzora, u situacijama kada je to moguće, izuzmu audio i video snimci. Ukoliko je operator sistema bespilotnog vazduhoplova pravno lice, nakon sprovedenog nadzora od Agencije za civilno vazduhoplovstvo, predmet se dostavlja AZLPSPI koja razmatra mogućnost daljeg postupanja u okvirima svojih nadležnosti. Ova Agencija nema zakonska ovlašćenja da pokrene postupak nadzora kada se obrada ličnih podataka vrši od strane fizičkih lica iz razloga što se shodno članu 8 stav 2 ZZPL-a ovaj zakon ne primjenjuje na fizičko lice kad obradu ličnih podataka vrši za sopstvene potrebe”, pojašnjavaju u odgovoru.
AZLP navodi i da je članom 174 Krivičnog zakonika, neovlašćeno fotografisanje propisano kao krivično djelo koje se goni po privatnoj tužbi, te pojedinac koji smatra da mu je od strane operatora dronom povrijeđeno pravo na privatnost zbog neovlašćenog snimanja i zadiranja u njegov lični život može pokrenuti postupak pred nadležnim organom.
Boljević: Policija mora biti tehnički i kadrovski opremljena da nas zaštiti
Da se u slučaju zaštite privatnosti i bezbjednosti građana ugroženih upotrebom drona preklapaju nadležnosti ACV-a, AZLP i Uprave policije pojašnjava vještak za elektroniku, telekomunikacije i vazduhoplovstvo Predrag Boljević.
“Znači, svaka od njih ima svoju nadležnost i ako jedna ne uradi to što je do nje, odnosno ne bude spremna tehnički da obezbijedi našu privatnost ili bezbjednost, posljedice trpimo mi”, potcrtava. Dronovi su, kaže, svima lako dostupni, a kvalitet snimaka koje prave je odličan, jer mogu imati “moćne kamere”.
Stoga, da bi naša privatnost bila zaštićena, kao društvo moramo biti pripremljeni na to. “Mora postojati kohezija djelovanja između Agencije za civilno vazduhoplovstvo, koja se bavi nadzorom saobraćaja u vazduhoplovstvu. Moramo biti aktivni i sa propisima i nadzorom od strane Agencije za zaštitu ličnih podataka. I, naravno, mora se uključiti policija. Policija mora biti tehnički i kadrovski opremljena da nas zaštiti od te zloupotrebe”, izričit je Boljević. Postoji, dodaje, i socijalni aspekt, odnosno kampanja da se javnosti objasni da nečije pravo da koristi dron mora biti ograničeno pravom nekog drugog na privatnost.
Podsjeća da, kada su se pojavile prve kamere svako je želio da ih postavi gdje mu odgovara, dok su danas javne površine u tom pogledu zaštićene. Ista stvar je, kaže, i sa dronovima. “Znači, Agencija je donijela propise koji regulišu korištenje dronova, a policija mora obezbijediti ljude i tehniku, kad dođe do narušavanja tih standarda da reaguje pravovremeno. Ne možete da letite svugdje i kako hoćete, tu nema nejasnoća u pravnom dijelu”, poručuje Boljević.
Policija je, naglašava, zadužena za bezbjednost i u vodi, i na zemlji i u vazduhu. “Bezbjednost je njihova priča, isključivo njihova nadležnost”, apostrofira Boljević, dodajući da moramo naučiti da razlikujemo bezbjednost i sigurnost.
Za sigurnost na nebu nadležna je, kaže, Agencija za civilno vazduhoplovstvo. “Bezbjednost je fizički aspekt zaštite, a sigurnost je tehnički aspekt, odnosno, onaj ko leti mora da zadovolji određene tehničke standarde. Moramo to razdvojiti”, zaključuje.
Ometače građani ne smiju koristiti
Svjesni da bi se građani mogli voditi mišlju da je pravda spora i da bi najbolje bilo da problem riješe sami, u Agenciji za elektronske komunikacije i poštansku djelatnost provjerili smo da li radi zaštite fizičko lice smije da koristi takozvane ometače.
Uređaj za ometanje radio signala smatra se, kažu, radio opremom i prema Zakonu o elektronskim komunikacijama ne može se proizvoditi, uvoziti, stavljati u promet i koristiti u Crnoj Gori, od strane fizičkog ili pravnog lica u bilo kojim okolnostima. “Korišćenje ometača od strane fizičkog lica u bilo kojim okolnostima, pa i radi zaštite svog privatnog posjeda, odnosno sprečavanja ili ometanja rada drona koji prelijeće ili snima njegovu kuću, dvorište ili drugi privatni prostor, nije dozvoljeno”, naglasili su.
Inspektor za elektronske komunikacije ima, pojašnjavaju, ovlašćenje da ograniči, zabrani rad ili privremeno oduzme opremu i tehnička sredstva koja uzrokuju elektromagnetne smetnje, a zakonom su propisane i visoke novčane kazne. “U iznosu od 6.000 eura do 30.000 eura za prekršaj će biti kažnjeno pravno lice ako slobodno proizvodi, uvozi, stavlja u promet i koristi u Crnoj Gori radio opremu koja, pored ostalog, ne upotrebljava efikasno radio-frekvencijski spektar, radi izbjegavanja štetnih interferencija i ne obezbjeđuje ispunjenost uslova u skladu sa propisom kojim se uređuje radio oprema. Za isti prekršaj predviđena je novčana kazna za odgovorno lice u pravnom licu u iznosu od 300 eura do 3.000 eura, za preduzetnika u iznosu od 800 eura do 8.000 eura, a za fizičko lice u iznosu od 150 eura do 1.500 eura”, precizira EKIP.
Sistem daljinske identifikacije
Pokušavajući da otkrijemo šta građani prije nego što se obrate institucijama mogu da učine ukoliko sumnjaju da su dronom snimani, a ne znaju ko ustvari letjelicom upravlja, dolazimo do teksta na sajtu Agencije Evropske unije za bezbjednost vazduhoplovstva (EASA).
EASA navodi da od 1. januara 2024. godine svi dronovi koji djeluju u specifičnoj kategoriji, kao i svi dronovi sa oznakama klase koji djeluju u otvorenoj kategoriji, moraće da imaju aktivan i ažuriran sistem daljinske identifikacije (Remote ID). “Ovo podrazumijeva opremanje dronova tehnologijama koje omogućavaju nadležnim organima, ali i svakom građaninu, da pomoću aplikacije za pametni telefon daljinski identifikuju dronove dok su u vazduhu i na zemlji. To može uključivati prenos identifikacionih podataka, kao što su serijski broj drona, registracioni broj operatora, položaj udaljenog pilota ili, ukoliko taj podatak nije dostupan, mjesto polijetanja, kao i lokacija drona. Bezbjednost je glavni razlog zbog kojeg je potrebna daljinska identifikacija – kako bi se moglo utvrditi kada se dron koristi nezakonito i kada predstavlja rizik za bezbjednost, sigurnost i privatnost”, ističe EASA.
Tehnički, dakle, već postoji mogućnost da uz pomoć telefona građani očitaju identifikacioni signal, te se sa tim podatkom obrate Agenciji za civilno vazduhoplovstvo. Ovo je, međutim, samo mogućnost, ne i stoprocentna vjerovatnoća da će daljinska identifikacija biti uspješna.
S obzirom na značaj registracije operatora dronova, ACV smo pitali da li prilikom kupovine ili uvoza drona, odnosno carinjenja, ako je kupljen u drugoj zemlji, je moguće propisati obavezu registrovanja. “Odobrenje za uvoz / unos drona u Crnu Goru izdaje Ministarstvo ekonomskog razvoja. Registracija već pri kupovini nije moguća iz razloga što kupac drona ne mora obavezno da bude i korisnik / operator tog drona (postoji mogućnost da je taj dron kupljen kao poklon)”, navodi ACV. Na kraju, iz ACV-a, upitani da li smatraju da važeći pravni okvir pruža dovoljnu zaštitu građanima od zloupotrebe dronova u pogledu narušavanja privatnosti ili postoji potreba za dodatnim normativnim uređenjem ove oblasti odgovaraju: “S obzirom na dinamičan razvoj ove oblasti, pratimo izmjene regulative Evropske unije i primjenjujemo najviše standarde u ovoj oblasti, upravo da se u Crnoj Gori primjenjuju mjere koje doprinose višem nivou sigurnosti vazdušnog saobraćaja.
Postoje i ostali propisi koji tretiraju pitanja poput privatnosti, osiguranja od štete prema trećim licima i slično, za šta su zadužene institucije u čijoj nadležnosti su te oblasti. Zbog toga se procjena potrebe za dodatnim normativnim uređenjem koje se odnosi na zaštitu privatnosti mora sagledavati kroz koordinisan pristup svih nadležnih institucija”.
Ana Šuković, novinarka portala Antena M
Tekst je originalno objavljen na portalu Antena M
Ovaj tekst nastao je u okviru projekta MediaLit, koji realizuje Centar za građansko obrazovanje (CGO) u partnerstvu sa Helsinškim odborom za ljudska prava u Srbiji, Helsinškim odborom za ljudska prava u Sjevernoj Makedoniji, Tirana Centrom za novinarsku izvrsnost u Albaniji i Atlantskom Inicijativom u Bosni i Hercegovini. Projekat finansira Evropska unija, a kofinansira Ministarstvo regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama Vlade Crne Gore. Sadržaj ovog teksta isključiva je odgovornost autora i ne odražava nužno stavove CGO-a, partnerskih organizacija, Evropske unije ili Ministarstva.