Centar za građansko obrazovanje (CGO) ponovo ukazuje na veze između Crnogorske akademije nauka i umjetnosti (CANU) i akademija blisko povezanih sa režimima koji učestvuju u agresiji na Ukrajinu, kao i na dezinformacije u odgovorima ove institucije jednom međunarodnom mediju povodom ove teme.
Iako iz CANU tvrde da od početka ruske invazije na Ukrajinu 24. februara 2022. godine nijesu ostvarivali institucionalnu ni programsku saradnju sa institucijama iz Rusije i Bjelorusije, u Godišnjacima za 2022, 2023. i 2024. godinu navodi se da će CANU nastaviti saradnju sa akademijama i akademskim tijelima sa kojima ima potpisane sporazume, među kojima su, u svim tim godišnjacima, navedene i Ruska akademija nauka i Nacionalna akademija nauka Bjelorusije. Kao jedinu planiranu aktivnost, CANU navodi projekat povodom 200 godina od rođenja Tolstoja, predviđen za 2028. godinu, “uz nadu da će do tada ratni sukobi biti okončani”. Međutim, Program rada CANU za 2026. godinu, ukazuje da je početak tog dvogodišnjeg projekta planiran već za 2026. godinu, što znači da će se njegov dio realizovati tokom trajanja agresije na Ukrajinu.
CANU je propustio da javnost obavijesti da je za septembar ove godine planirano učešće njihovog predstavnika na zasijedanju Savjeta Međunarodne asocijacije akademija nauka, koje organizuje Nacionalna akademija nauka Bjelorusije. Na njenom čelu, kao i na čelu ove asocijacije, nalazi se Vladimir Karanik, funkcioner režima Aleksandra Lukašenka, koji je pod sankcijama Evropske unije, Ujedinjenog Kraljevstva, Švajcarske i Kanade, zbog uloge u gušenju opozicionih protesta. Prema dostupnim podacima, predsjednik CANU Ljubiša Stanković učestvovao je online na jednom od tih zasijedanja, održanom u hibridnom formatu – online i u Minsku, na kojem je Karanik i izabran jednoglasno za predsjednika.
Na zasijedanju ove asocijacije u Moskvi, u septembru 2024. godine, bio je prisutan akademik Dragan Vukčević, a domaćin je bila Ruska akademija nauka. Prema informacijama iz Godišnjaka CANU za 2024. godinu, koji je CANU dostavio CGO-u, Vukčević je taj skup iskoristio da se sretne sa akademicima Ruske akademije nauka i da im čestita jubilej 300 godina od postojanja te institucije.
Takođe, već 2022. godine, kada je ruska invazija na Ukrajinu u punom obimu počela, akademikinja Svjetlana Terzić učestvuje, kao predavačica, na međunarodnoj školi u organizaciji Međunarodnog matematičkog instituta „Leonard Euler” u Sankt Peterburgu. Taj institut dio je mreže instituta Ruske akademije nauka, finansijski i organizaciono vezan za tu instituciju. Iste godine je i akademik Predrag Miranović učestvovao online na 35. zasijedanju Savjeta Međunarodne asocijacije akademija nauka, čije je sjedište Nacionalna akademija nauka Bjelorusije u Minsku, koje je održano u hibridnom formatu – online, u Moskvi i u Sankt Peterburgu. Godišnjak iz 2022. godine sadrži i informaciju da je Predsjedništvo CANU upoznato sa dopisom Ruske akademije nauka upućenom predsjedniku Evropske federacije akademija prirodnih i humanističkih nauka (ALLEA) u kojem “obavještavaju da je Ruska akademija nauka donijela odluku da povuče iz članstva ALLEA-e”, ali se ne navode razlozi za nju. Ni u samom tekstu saopštenja osude agresije na Ukrajinu koje je potpisalo predsjedništvo CANU, ranije te godine, ne navodi se ko je napao Ukrajinu i povrijedio njen teritorijalni integritet.
U Godišnjaku za 2023. godinu, koji nije javno dostupan, navodi se i da je Terzić ponovo boravila u Rusiji, na skupu u Sočiju u organizaciji Matematičkog centra Sirius, projekta iniciranog od strane predsjednika Rusije Vladimira Putina. Upravo u ovom centru su 2019. godine Putin i Lukašenko održali sastanak o bilateralnoj saradnji između Rusije i Bjelorusije u oblastima kulture, nauke i sporta.
Dodatno, od 2022. do 2024. godine, kada javno tvrdi da nije sarađivala sa Ruskom akademijom nauka, CANU je sa Rusima organizovala tri godišnje konferencije OPTIMA u Petrovcu.
U Godišnjacima za 2023. i 2024. godinu se pominje i realizacija projekta čija je rukovoditeljka akademikinja Svjetlana Terzić u saradnji sa prof. dr Viktorom Buhštaberom iz Instituta Steklova Ruske akademije nauka, prof. dr Vladimirom Dragovićem sa Univerziteta u Dalasu i mr Vladimirom Ivanovićem, saradnikom u nastavi i doktorandom Prirodno-matematičkog fakulteta. Za projekat je navedeno da je u “značajnoj mjeri realizovan u zajedničkom radu sa prof. dr Viktorom Buhštaberom”, a rad ovo dvoje akademika objavljen je u Matematičkom zborniku Ruske akademije nauka.
Posebno su zanimljiva javna obrazloženja zašto CANU nema posljednjih godina razvijenu saradnju sa Nacionalnom akademijom nauka Ukrajine. Naime, navode CANU da “Ukrajina djeluje u okolnostima koje joj gotovo onemogućavaju bilo kakvu međunarodnu saradnju” demantuje Izvještaj o aktivnostima Nacionalne akademije nauka Ukrajine za 2025. godinu. Taj izvještaj na čak 608 strana sadrži informacije o oko 1120 fundamentalnih istraživanja i 500 primijenjenih istraživanja, 14.663 radova od kojih je 5.823 objavljeno u inostranstvu, 224 monografije i više od 1800 izvještaja. Nacionalna akademija nauka Ukrajine tokom prošle godine učestvovala je u istraživačkim projektima Evropske unije, naučnim projektima u okviru NATO-a, kao i projektima kroz UNESCO mrežu, a potpisali su i niz novih sporazuma sa međunarodnim partnerima. Sve ovo govori o otpornosti ukrajinske naučne zajednice u vremenu agresije na njihovu državu, ali i o spremnosti akademika CANU da ne daju tačne informacije javnosti.
CGO još jednom poziva CANU da preispita svoj odnos prema institucijama povezanim sa režimima koji učestvuju u agresiji na Ukrajinu, te da, u skladu sa svojim javno iskazanim stavovima, pruži nedvosmislenu podršku ukrajinskoj naučnoj zajednici.
Takođe, CGO poziva i najviše javne funkcionere Vlade Crne Gore da se jasno odrede prema ovom pitanju, posebno imajući u vidu potencijalni uticaj ovih aktivnosti CANU na formalno usklađenu spoljnopolitičku poziciju Crne Gore prema Evropskoj uniji, kada je riječ o Rusiji.
Sara Čabarkapa, koordinatorka programa Aktivno građanstvo