U najkraćem, značaj pobjede Petera Magyara ogleda se u padu Viktora Orbana.
Ishod izbora u Mađarskoj ne znači samo smjenu vlasti u jednoj članici Evropske unije, već potvrđuje da ni dugotrajni sistemi sa izraženim autokratskim elementima nijesu nepobjedivi. Maksima da “moć kvari, a apsolutna moć kvari apsolutno” dobila je još jednu potvrdu padom režima koji je dosta dugo vjerovao u sopstvenu nedodirljivost.
Što čeka Mađarsku nakon 16 godina sistematskog urušavanja pravne države, slabljenja institucija i marginalizacije nezavisnih medija, za nas je u ovom trenutku manje važno. Mnogo je važnije što ova promjena znači za Evropsku uniju i kako se reflektuje na region.
Očigledno je da se Evropska unija oslobodila jednog od svojih najupornijih unutrašnjih kočničara. Mađarska je godinama blokirala ili usporavala ključne evropske politike – od sankcija Rusiji i pomoći Ukrajini do procesa proširenja, često otvoreno koketirajući sa ruskim interesima i završavajući, kako analitičari primjećuju, na „evropskoj magarećoj klupi“.
Kada je o Zapadnom Balkanu riječ, ova promjena najviše pogađa režim u Srbiji i predstavlja svojevrsni “lakmus papir“ tamošnje demokratije. Zemlja u kojoj Aleksandar Vučić već godinama gradi sistem sa sličnim obrascima koncentracije moći i kontrole medija sada gubi važnog političkog zaštitnika u EU. Time se sužava prostor za balansiranje između Brisela i Moskve, ali i za izbjegavanje političkih posljedica takve politike. Iako je prerano očekivati direktan izborni efekat, jasno je da će režim u Beogradu djelovati u složenijim okolnostima, bez saveznika koji je do juče ublažavao pritiske i amortizovao kritike.
Reakcije iz Srbije to već pokazuju i u najmanju ruku ukazuju na nelagodu. Medijski spinovi, karikiranje protivnika i pokušaji minimiziranja značaja promjene podsjećaju na situaciju u kojoj orkestar i dalje svira dok brod već prima vodu. Jer odnos sa Mađarskom nije bio samo spoljnopolitičko pitanje, već i model – signal da takav politički sistem može opstajati unutar EU. Sada taj signal nestaje.
Ono što je važno za Srbiju, važno je i za Crnu Goru, imajući u vidu da dio njene vladajuće strukture baštini slične političke obrasce i ideološke matrice. Iako geografski udaljena, Mađarska je bila politički bliža i uticajnija nego što se činilo. Čak i kada takav uticaj nije bio formalno artikulisan, sama percepcija njegove moguće upotrebe nosila je političku težinu. Kao saveznik Vučića, Orban je mogao, formalno ili neformalno, uticati na dinamiku proširenja. U regionalnom kontekstu u kojem Srbiji ne odgovara da Crna Gora bude prva naredna članica EU, takva mogućnost nije bila zanemarljiva. Pad Orbana je, stoga, makar na psihološkom nivou, dobra vijest i za Crnu Goru.
Što se tiče globalnijeg uticaja promjene vlasti u Mađarskoj i pitanja da li ovo označava početak slabljenja krajnje desnih trendova u Evropi, još je rano za zaključke. Iako su neki u prvi mah skloni optimizmu, treba imati u vidu da Peter Magyar ne dolazi iz liberalnog centra, već iz političkog spektra desnog centra. Ipak, jedno je izvjesno – politički ciklusi nijesu zatvoreni. Čak i u sistemima koji djeluju stabilno i kontrolisano, birači na kraju pronađu način da progovore.
I to je možda najvažnija poruka i za Evropu i za nas.
Zvezdana Kovač, direkorka za strategiju i komunikacije u Centru za građansko obrazovanje (CGO)