Centar za građansko obrazovanje (CGO) ukazuje na Mišljenje Evropskog ekonomskog i socijalnog komiteta (EESC), koje se bavi ulogom civilnog društva u podršci reformama u okviru planova rasta za Zapadni Balkan i Moldaviju, kao i reformi u Ukrajini. U izradi ovog dokumenta je učestvovala i Daliborka Uljarević, izvršna direktorica CGO-a, kao kao predstavnica civilnog društva iz države koja nije članica EU (ECM).
Mišljenje predstavlja jedan od najrelevantnijih doprinosa razumijevanju tri nova EU instrumenta zasnovana na učinku, koji imaju za cilj da reforme povezane sa proširenjem učine kredibilnim, mjerljivim i nepovratnim. Ovi instrumenti povezuju finansijsku podršku sa napretkom u ključnim oblastima poput vladavine prava, javne uprave i ekonomskog upravljanja, ali njihova uspješnost, kako se naglašava, direktno zavisi od kvaliteta uključivanja civilnog društva i socijalnih partnera.
EESC jasno ukazuje da učešće civilnog društva mora biti strukturni uslov za legitiman, inkluzivan i održiv reformski proces. Dugoročna održivost reformi ne može se mjeriti isključivo kroz ispunjavanje tehničkih indikatora, već i kroz povjerenje građana, razumijevanje reformi i percepciju njihove pravičnosti i inkluzivnosti.
U tom kontekstu, iako je proširenje prepoznato kao geostrateški prioritet, naglašava se da rokovi za sprovođenje reformi ne smiju ugroziti demokratske procedure, uključujući javne rasprave, obavezne konsultacije i dijalog sa socijalnim partnerima i organizacijama civilnog društva. Takođe, istaknuta je potreba za sistematskim uključivanjem ovih aktera od najranijih faza planiranja do monitoringa i evaluacije, uz obezbjeđivanje stabilne, predvidive i transparentne finansijske podrške njihovom radu, kako bi njihova nadzorna uloga bila učinkovitija.
Mišljenje ukazuje i na neujednačen napredak u realizacijie Reformskih agendi u regionu Zapadnog Balkana, gdje se Crna Gora nalazi među državama koje su formalno naprednije, ali se i dalje suočava sa izazovima u kvalitetu sprovođenja, koordinaciji i uključivanju relevantnih aktera. Istovremeno, ukazuje se na nedovoljno razvijene standarde konsultacija, slabu dokumentovanost procesa i ograničen građanski prostor, što može dovesti do površnog monitoringa bez stvarne odgovornosti.
CGO podsjeća da se u Crnoj Gori Reformska agenda 2024–2027 suočava sa kašnjenjima u realizaciji pojedinih mjera, kao i sa izraženim nedostatkom transparentnosti i inkluzivnosti, a što može rezultirati gubitkom dijela finansijskih sredstava, ali i padom podrške javnosti. U tom kontekstu, podsjećamo da Ministarstvo evropskih poslova, kao glavni nosilac ovog procesa, nije usvojilo komunikacioni plan, iako se radi o jednom od ključnih dokumenata koji bi regulisao, kako internu, tako i komunikaciju sa širom javnošću, a čije donošenje je bilo predviđeno Reformskom agendom.
Takođe, CGO-a podsjeća na značajna odstupanja između samoprocjena Vlade i ocjena Evropske komisije u pogledu ispunjenosti reformskih koraka, kao i na nepostojanje mehanizama za praćenje eventualnog nazadovanja nakon formalnog ispunjenja obaveza. U tom smislu, EESC s pravom insistira na jačanju nezavisnog monitoringa, jasnim i javno dostupnim indikatorima učinka, kao i transparentnim sistemima izvještavanja koji mjere stvarni društveni i ekonomski uticaj reformi. Akcenat je na potrebi jačanja upravljačkih i nadzornih mehanizama, uključujući inkluzivne monitoring odbore, snažniji parlamentarni nadzor i redovna javna saslušanja. Uloga parlamenata, kako se navodi, mora prevazići formalni okvir i postati aktivan faktor kontrole sprovođenja reformi i korišćenja EU sredstava.
EESC poziva i Evropsku komisiju da, na osnovu dosadašnjih iskustava, unaprijedi metodologiju procjene reformskih rezultata i sprovede strukturirani dijalog sa svim relevantnim akterima, uključujući civilno društvo, kako bi se osiguralo dalje unapređenje ovih instrumenata i njihov dugoročni transformativni efekat.
U konačnici, ključna poruka Mišljenja jeste da reformski procesi mogu dati stvarne i trajne rezultate samo ukoliko su zasnovani na transparentnosti, odgovornosti i suštinskom uključivanju civilnog društva kao partnera, a ne posmatrača.
CGO poziva nadležne institucije u Crnoj Gori da ozbiljno pristupe ovim preporukama i unaprijede praksu planiranja i sprovođenja reformi u okviru Plana rasta i Reformske agende, uz puno uvažavanje uloge civilnog društva i potrebu jačanja povjerenja građana u ovaj proces.
Ivan Kašćelan, asistent na projektima