Centar za građansko obrazovanje (CGO) ocjenjuje da naknadno objavljeni programi opština, institucija i drugih aktera povodom 20 godina od obnove nezavisnosti Crne Gore potvrđuju da je javni pritisak bio ključan kako ovaj jubilej ne bi bio dočekan u institucionalnoj tišini i improvizaciji.
CGO pozdravlja svaku aktivnost koja doprinosi dostojanstvenom obilježavanju ovog jubileja. Međutim, činjenica da su se koncerti, izložbe, paneli, konkursi, svečane akademije, školske akcije, murali, regate, sadnje stabala, projekcije, tribine i drugi sadržaji počeli pojavljivali tek nakon javnog upozorenja pokazuje da problem nije bio u tome da se jubilej nije mogao obilježiti, već da ga mnogi nijesu planirali na vrijeme i sa potrebnom ozbiljnošću.
CGO je ovu temu otvorio još 24. februara, kada je pozvao Crnogorsku akademiju nauka i umjetnosti (CANU) da objavi plan aktivnosti povodom jubileja.
Sredinom marta CGO je predstavio nalaze prikupljene od uzoračkog dijela državnih organa i ustanova na nacionalnom nivou, kao i od lokalnih samouprava. Ti nalazi otkrili su zabrinjavajuću sliku – od izostanka programa i budžeta, preko ćutanja dijela opština i institucija, do nejasne koordinacije na državnom nivou i tada još nepredstavljenog vizuelnog identiteta jubileja.
U međuvremenu se slika promijenila i postala makar formalno sadržajnija. Prema evidenciji CGO-a, naknadne aktivnosti su objavljivane ili konkretizovane u Kolašinu, Ulcinju, Baru, Gusinju, Rožajama, Bijelom Polju, Plavu, Šavniku, Tivtu, Kotoru, Tuzima, Petnjici, Žabljaku, Mojkovcu, Beranama, Danilovgradu kao i u Glavnom gradu Podgorici. To uključuje izložbe, koncerte i druge kulturne programe, svečane akademije, panele i različite javne događaje. U Herceg Novom i Pljevljima, gdje lokalne vlasti nijesu pokazale spremnost da same obilježe jubilej, aktivnosti su pokrenuli drugi akteri, uključujući UBNOR, STEGU, građane i Crnogorsku kulturnu mrežu. Istovremeno, u Andrijevici, Plužinama, Zeti i Nikšiću i dalje nema javno dostupnih informacija o planiranim aktivnostima.
Posebno je značajno istaći da su se aktivnosti pojavile i u opštinama koje su ranije izričito navele da nemaju program ili sredstva, poput Tivta, Mojkovca ili Berana. Mojkovac je naknadno objavio program, na inicijativu odborničkog kluba GP URA, uključujući kulturne sadržaje i akciju sadnje stabala „20 za budućnost“. Tivat je preko turističke organizacije najavio koncert, dok je Berane objavilo najavu koncerta za 21. maj, iako bez detaljnijeg opisa, snažnije promocije i jasnog povezivanja sa jubilejem nezavisnosti. Dodatno, opština Tuzi je ranije navela da ne planira lokalni program, već podršku događaju u Tirani, da bi potom najavila svoju aktivnost – Nacionalna izložba likovne umjetnosti.
Kod dijela lokalnih samouprava vidljiv je i napredak od početnih, nedovoljno definisanih ideja ka konkretnim programima. Kolašin je od početne organizacije došao do komisije i višednevnog programa, Bar od nefinalizovanog plana do višednevnog obilježavanja kroz kulturne, naučne, obrazovne, sportske i muzičke sadržaje. Žabljak od radne grupe bez definisanih aktivnosti i budžeta do najavljene proslave, a Rožaje od ranije od ukrašavanja grada i podrške jednom feljtonu do šireg kulturno-zabavnog programa „Mojoj domovini“. U Danilovgradu je, nakon izostanka vidljivog opštinskog programa, Komunalno preduzeće u saradnji sa Opštinom realizovalo akciju sadnje 20 sadnica povodom jubileja.
Kod Glavnog grada je, takođe, vidljiva razlika između ranijeg odnosa i naknadno predstavljenog programa. Iako ranije nije bilo konkretnog odgovora o obilježavanju jubileja, u međuvremenu je najavljen obiman majski program povodom jubileja sa koncertima Čegi benda, Nine Badrić i Matije Cveka, folklornim i dječijim sadržajima, Evropskom maturantskom promenandom i trodnevnom centralnom proslavom na Trgu nezavisnosti.
Na državnom nivou, zakašnjela konkretizacija programa dodatno potvrđuje isti problem. Iako su Odbor i Koordinaciono tijelo formirani još u decembru 2025. godine, javnost je dugo bila bez jasne slike o tome šta je zvanični državni program, ko ga nosi, koliko košta i po kojim kriterijumima se biraju sadržaji. Umjesto da vizuelni identitet bude među prvim elementima obilježavanja, pravovremeno predstavljen i korišćen tokom cijele 2026. godine kao zajednički okvir za državne organe, opštine, škole i javne programe, javnost je svjedočila kašnjenjima, ponovljenim procedurama i neadekvatnoj komunikaciji, a što je izazvalo i brojne kontroverze oko konačnog rješenja. U okviru centralnog programa proslave u Podgorici najavljeni su i nastupi crnogorskih izvođača, kao i velika međunarodna imena poput Rickyja Martina i DJ Robina Schulza, pri čemu će sredstva za te aktivnosti biti izdvojena iz budžetske rezerve.
Ministarstvo kulture i medija, koje je ranije navelo da nema nikakav plan aktivnosti, naknadno je predstavilo kalendar programa ustanova kulture i javni konkurs za izbor originalne muzičke kompozicije u saradnji sa PAM CG. Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija pokrenulo je akciju „20 sadnica za 20 godina od obnove nezavisnosti Crne Gore“ u školama. Aktivnosti su u međuvremenu objavili i Državni arhiv Crne Gore, Crnogorska kinoteka, Centralna banka Crne Gore, Ministarstvo odbrane u saradnji sa Ambasadom FR Njemačke, Fakultet za sport i fizičko vaspitanje Univerziteta Crne Gore, Ministarstvo dijaspore, JU Gimnazija „Slobodan Škerović“, Turistička organizacija opštine Budva i drugi akteri.
Takođe, iako ranije nije dostavljena nikakva informacija o programu predsjednika države, on je naknadno objavljen i to kao vrlo sadržajan i obuhvatan.
CGO cijeni da ako su se za kratko vrijeme mogli pojaviti programi u brojnim opštinama i organima javnog sektora, onda je jasno da prepreka nije bila nemogućnost organizovanja, već izostanak pravovremene odluke da se jubileju pristupi sa potrebnom ozbiljnošću. Državni jubileji ne mogu zavisiti od toga da li će institucije i donosioce odluka neko javno podsjetiti na obavezu prema državi.
Jubilej obnove nezavisnosti ne pripada nijednoj partiji, vladi, opštinskoj vlasti ili pojedincu, već Crnoj Gori i svim njenim građanima i građankama. Crna Gora je 2006. obnovila državnost kao građanska, evropska i antifašistička država, i upravo te vrijednosti morale su biti u središtu obilježavanja jubileja. Dvadeset godina nezavisnosti nije smjelo biti povod za improvizaciju i naknadno snalaženje, već za ozbiljan, dostojanstven i transparentan državni pristup. Država se ne poštuje samo svečanim programima, već pravovremenim i odgovornim odnosom institucija prema njenoj prošlosti, sadašnjosti i budućnosti.
Rozana Vuljaj, asistenkinja na projektima